Tarihsel Serüvende İstanbul’un Meczupları ve Delileri

Sosyal bilimler çatısı altında değerlendirilebilecek bu çalışma, yaşadığımız coğrafyaya farklı bir pencereden bakabilme kaygısını taşımaktadır. Bu kaygı başka bir dünyanın ve tarih algısının mümkün olduğu ön kabulüne dayanmaktadır. İstenilen, us ve inancın, zafer ve mağlubiyetin izlerinin sürülebildiği nadir yaşam alanlarından biri olan İstanbul’u, ‘başka bir tarih mümkün’ algısıyla okuyabilmek olacaktır. Bu aşamada deliler ya da meczupların gözünden ve belleğinden bir İstanbul kent tarihi okuması yapılması esas alınacaktır.

En genel algıya göre aklını yitirmiş insanı tanımlayan kelimeler olmuştur: Tilbe, Telü, Deli, Meczup ya da Cünûn. Bu kelimeler ve onlara yüklenen anlamlar çoğaltılabilir elbette. Delilik patolojik bir rahatsızlık mıdır? yoksa kabul edilenin dışına çıkmanın çılgınlık ve bu sınırları zorlamanın delilik olduğu bir algı mı hâkimdir bellekte?  Deli ya da meczup yaftası yakıştırılan ilk insan kimdi? ne zaman ve hangi coğrafyada, hangi sıra dışı eylemiyle bu sıfata layık görülmüştü? sorusu, yanıtsız kalan suallerin en merak edilenlerindendir.

İstanbul söz konusu olduğunda, sosyal bilimlerin hemen her alanında yayınlanmış çalışmalar karşımıza çıkmaktadır. Özellikle Bizans ve Osmanlı dünyasının başkenti olan İstanbul’u alışılagelmiş olanın dışında tanıyabilmek ve algılamak için tarihin arka sokaklarında gezinmek, önemli gerçekliklere temas şansını yaratmaktadır. Bu anlamda delilik ve meczupluk bahsi, önemli veriler sunmaktadır. Çalışma özellikle Osmanlı İstanbul’u üzerinde odaklanacaktır. Düğümlü Baba, Horoz Mehmet Dede, Laleli Baba, Nalıncı Naim Dede, Pazarola Hasan Bey ve niceleri. Bu isimler aynı zamanda Velilik ve Delilik arasında ki ince çizgiye yüklenen anlamların temsili olmuşlardır. Meczup olarak tanımlanan kelime, bazı ilahi sembolleri de içeriyordu. Zamanın toplumsal belleğinde bu insanların Tanrı tarafından cezb edildiği ve çekildiği görüşü oldukça yaygındı. Özelikle Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi oldukça zengin bir bilgi kümesine sahiptir. Ve kendi dönemi için 19 ünlü deliden/şeyhden/ veliden bahseder. Osman Cemal Kaygılı ise Edirnekapı ile Eyüp arasında kalan ve Mısır Tarlası olarak adlandırılan piknik alanından ve 19. yüzyıl ünlü delilerinden bilgiler aktarır. Sultanhamamlı Muharrem, Çifte Kumrular, Aşık Ethem, Kurabiyeci Nuri gibi devrin meşhur meczuplarından ve özelliklerinden bahsetmektedir.

Proje dâhilinde yapılacak eğitim ve seminerlerde, deli ve meczup arasındaki fark, sosyal ve kültürel gelişim süreci dâhilinde tanımlanmaya çalışılacaktır. Bu anlamda, özelde tıp tarihi genelde ise sosyal bilimler çalışmalarını kapsayan çeşitli disiplinler çalışmanın seyrini belirleyecektir. Bu çalışmalar neticesinde, İstanbul’a dair alternatif bir tarih okumasının yanında; “Akıl kişiyi terk ederse deli; kişi aklı terk ederse meczup olur” ifadesinin izini sürmek ve sorgulamak en önemli hedeflerden biri olarak belirmektedir.

Projenin temel kaygılarından bir diğeri ise özellikle çağdaş sanat üretimlerinde gelenekle çağdaşın, bugün ile dünün ilişkisi üzerinden yapılacak üretimlere, bir esin ve kaynak oluşturma olacaktır. Çalışmaya katılım gösterecek öğrenci ve akademisyenlerin sanatsal üretimleri ve bu üretimlerin sergilenmesi projenin en somut çıktısı olarak düşünülmektedir.  

Deliler ve meczupların içinde bulundukları toplumu nasıl etkiledikleri ve ters okumayla toplumun onlara bakışı alternatif bir kent ve tarih okumasını da sağlar. Bu proje ile amaç, bir insanlık hali olarak tanımlayabileceğimiz delilik ve meczupluk algısını, İstanbul özelinde özetlemeye çalışmak olacaktır.

PROJENİN HEDEFLERİ

İstanbul’un geleneksel şehir dokusunda bulunan tarihi sağlık yapılarının, ruh ve sinir hastalıkları özelinde envanterini çıkarmak ve bir veri tabanı oluşturmak.

Kadim İstanbul şehir dokusunda yaşamış ve süreç içerisinde önemli ziyaret mekânları olagelmiş meczuplara ait olduğu düşünülen, türbe ve yatırları tespit etmek ve haritasını oluşturmak.

İstanbul’da yaşayan meczuplara ait somut ve somut olmayan kültürel mirası belgelemek ve görünür kılmak.

Geleneksel sağaltım (tedavi) süreçlerini analiz edebilmek.

Görsel sanatlarda kullanılan deli ve meczup imgesini analiz etmek.

Projeye katılım sağlayacak gençlerin yaratıcılık duygularını ve özgür düşünceyi geliştirmek,

Geleneksel ve çağdaş sanat tekniklerini kullanarak, proje konusu dahilinde yeni ve özgün sanat işleri yapılmasını sağlamak.

“Tarihsel Serüvende İstanbul’un Meczupları ve Delileri” projesi kapsamında, deli ve meczup algısı ve geçirdiği tarihsel değişimler, alanda çalışan akademisyen ve uzmanlarca proje katılımcılarına ve sanatçılara, olabildiğince farklı boyutlarıyla aktarılmaya çalışılmıştır. Edebiyat psikoloji, mimarlık, tarih, ilahiyat gibi çeşitli bilimsel disiplinlerin konuya bakış açılarının değerlendirildiği süreçte, 18 seminer ve 6 film/belgesel gösterimi gerçekleştirilmiştir. Seminer kayıtları sosyal medya mecralarında  paylaşılarak programları salonlarda izleme imkanı bulamayan tüm ilgililerin açık erişimine sunulmuştur. Seminer video kayıtlarına, aşağıdaki konu başlıklarında geçen bağlantılar üzerinden ulaşılabilir.